ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΑ ΒΙΤΑΜΙΝΩΝ: ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΚΑΡΑΜΕΛΕΣ

Οι περισσότεροι Έλληνες συνηθίζουν να λαμβάνουν αντιοξειδωτικά συμπληρώματα διατροφής πιστεύοντας πως έτσι θα προλάβουν κάποιο κρυολόγημα, θα ενισχύσουν το ανοσοποιητικό σύστημα ή ακόμα και ότι θα επιβραδύνουν τη διαδικασία της γήρανσης. Σε τελική ανάλυση, σκέφτονται πως ακόμα και αν δεν κάνουν ό,τι ισχυρίζονται δεν κάνουν κακό στην υγεία, οπότε μικρό το κακό. Είναι όμως τα πράγματα τόσο απλά; Αν ήταν έτσι τότε ο Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων της Αμερικής δε θα εξέδιδε οδηγία πριν 3 ημέρες για τις εταιρείες παρασκευής συμπληρωμάτων διατροφής. Η Συγκεκριμένη οδηγία έρχεται να συμπληρώσει την Δράση για Υγεία και Εκπαίδευση πάνω στα Συμπληρώματα Διατροφής (1994), σύμφωνα με την οποία οι εταιρείες συμπληρωμάτων διατροφής θα έπρεπε να φροντίζουν για την ασφάλεια των συστατικών των σκευασμάτων αυτών. Η καινούρια οδηγία υπαγορεύει πλέον στις εταιρείες α) τα προϊόντα τους να φέρουν ετικέτες που να πληροφορούν για το τι περιέχουν και να μην ισχυρίζονται πως έχουν συστατικά που δεν περιέχουν, και β) να μην περιέχουν συστατικά που δεν αναφέρονται στην ετικέτα, όπως προσμίξεις χημικών ενώσεων και ακαθαρσίες επιβλαβείς για την υγεία του ανθρώπου. Με αυτόν τον τρόπο επιβάλλεται στις εταιρείες να αξιολογούν την ταυτότητα, την καθαρότητα των βασικών συστατικών του συμπληρώματος και να ελέγχουν για ανεπιθύμητες ουσίες στα σκευάσματά τους. Ποιές ουσίες μπορεί να είναι αυτές; Εντομοκτόνα, φυσικές τοξίνες, βακτήρια, γυαλί, μόλυβδος και άλα βαρέα μέταλλα που μέχρι τώρα οι καταναλωτές ίσως να λάμβαναν μαζί με το "μαγικό σκέυασμα". Το χρονικό περιθώριο που δίνεται στις μικρές επιχειρήσεις για να συμμορφωθούν με τον κανόνα είναι μέχρι 3 χρόνια. Πιο συγκεκριμένα, εταιρείες με περισσότερους από 500 υπαλλήλους θα πρέπει να συμμορφωθούν μέχρι τον Ιούνιο του 2008, ενώ όσες απασχολούν λιγότερους από 500 υπαλλήλους θα πρέπει να προσαρμοστούν μέχρι τον Ιούνιο του 2009. Τέλος εταιρείες με λιγότερους από 20 υπαλλήλους έχουν προθεσμία μέχρι τον Ιούνιο του 2010. Ας δούμε όμως και τι λένε οι επιστημονικές μελέτες για τα συμπληρώματα διατροφής.

Η συνολική διαδικασία γήρανσης αποδίδεται και σε μια βαθμιαία συσσώρευση ζημίας που προέρχεται από τις ελεύθερες ρίζες. Υπερβολική ποσότητα ελεύθερων ριζών έχει αναφερθεί στις καρδιαγγειακές παθήσεις, στη νόσο του Αλτσχάιμερ, στη νόσο του Πάρκινσον και στον καρκίνο. Εν τούτοις οι ελεύθερες ρίζες είναι απαραίτητες για την ζωή. Η ικανότητα του σώματος να μετατρέπει τον αέρα και την τροφή σε χημική ενέργεια εξαρτάται από μια αλυσιδωτή αντίδραση ελεύθερων ριζών. Αποτελούν επίσης κρίσιμο μέρος του ανοσοποιητικού συστήματος. Οι βιταμίνες είναι αυτές που πετυχαίνουν την ισορροπία.

Ο τρόπος με τον οποίο δρουν οι αντιοξειδωτικές ουσίες είναι να αφοπλίζουν τις ελεύθερες ρίζες από τα "απειλητικά" τους ηλεκτρόνια και να τις μετατρέπουν ξανά σε "νομοταγή" χημικά μόρια. Όμως η αλήθεια είναι κάπως διαφορετική. Οι ελεύθερες ρίζες είναι καλές όσο και κακές, ενώ τα πολλά αντιοξειδωτικά μπορούν να κάνουν κακό στον οργανισμό.

Τα πιο πολλά από αυτά είναι γνωστά στο ευρύτερο κοινό, π.χ. Βιταμίνες E και C, β-καροτένιο (μια μορφή της βιταμίνης Α) και σελήνιο. Ο τρόπος λειτουργίας τους είναι αρκετά περίπλοκος και θα εξεταστεί παρακάτω. Είναι αλήθεια πως τα αντιοξειδωτικά σταματούν μια διαδικασία που ονομάζεται οξείδωση. Σημαντικά μόρια μέσα στο σώμα, όπως αυτά που σχηματίζουν τα τοιχώματα των αρτηριών, οξειδώνονται όταν χάσουν ένα ηλεκτρόνιο. Από την στιγμή που θα οξειδωθούν γίνονται ασταθή και διαχωρίζονται πλέον εύκολα.

Οι ελεύθερες ρίζες είναι πολύ αντιδραστικά μόρια ή άτομα, με μη ζευγαρωμένα ηλεκτρόνια, που αποζητούν άλλα ηλεκτρόνια για να "ζευγαρώσουν". Έτσι κλέβουν ένα ηλεκτρόνιο, από οτιδήποτε συναντήσουν πρώτα: π.χ. από ένα κυτταρικό τοίχωμα, ή από το γενετικό υλικό (DNA).

Όσο η ζημιά που προκαλούν οι ελεύθερες ρίζες λαμβάνει χώρα, άλλο τόσο στα κύτταρα στα οποία συμβαίνει δεν μπορούν να αποδώσουν ικανοποιητικά.

Υπερβολική ποσότητα ελεύθερων ριζών έχει αναφερθεί στις καρδιαγγειακές παθήσεις, στη νόσο του Αλτσχάιμερ, στη νόσο του Πάρκινσον και στον καρκίνο. Η συνολική διαδικασία γήρανσης έχει οριστεί ως μια βαθμιαία συσσώρευση ζημίας προερχομένης από τις ελεύθερες ρίζες.

Εν τούτοις οι ελεύθερες ρίζες είναι απαραίτητες για την ζωή. Η ικανότητα του σώματος να μετατρέπει τον αέρα και την τροφή σε χημική ενέργεια εξαρτάται από μια αλυσιδωτή αντίδραση ελεύθερων ριζών. Αποτελούν επίσης κρίσιμο μέρος του ανοσοποιητικού συστήματος, καθώς ρέουν στις φλέβες και επιτίθενται σε "ξένους εισβολείς". Το υπεροξείδιο του υδρογόνου αποτελεί

ένα κλασικό παράδειγμα ελεύθερης ρίζας, η οποία, αν και βρίσκεται σε ίχνη μέσα στο αίμα, βοηθά στην αντιμετώπιση των μικροβίων. Η παραγωγή ελεύθερων ριζών είναι μια φυσική διαδικασία, καθώς αυτές είναι παραπροϊόντα της αναπνοής.

Ο ρόλος των αντιοξειδωτικών ουσιών είναι μέσα από μια πολύπλοκη διαδικασία να αντιδρούν με τις ελεύθερες ρίζες και να τις αδρανοποιούν μετατρέποντάς τις σε μόρια, όπως νερό και αέριο οξυγόνο.

Φαίνεται λοιπόν πως υπάρχει μια ευαίσθητη ισορροπία: από τη μια πλευρά το σώμα δεν επιθυμεί την υπερβολική παραγωγή ελεύθερων ριζών και από την άλλη δεν θέλει να τις χάσει εντελώς. Μια δίαιτα πλούσια σε φρούτα, λαχανικά, ξηρούς καρππούς και σε ορισμένες πηγές κρέατος μπορεί να

εφοδιάσει τους περισσότερους από εμάς με τις απαραίτητες αντιοξειδωτικές ουσίες για να διατηρήσουμε αυτή την ισορροπία. Οι ειδικοί επιστήμονες συμφωνούν στο ότι λίγοι είναι αυτοί που θα πρέπει να αυξήσουν την πρόσληψη των κοινών αντιοξειδωτικών, όπως της βιταμίνης C και του β-καροτένιου. Η τιμή για την βιταμίνη E παραμένει ακόμα "στον αέρα".

Σύμφωνα με την Καρδιολογική Εταιρεία των Η.Π.Α. αξιοσημείωτο ποσοστό των Αμερικανών (περίπου το 30%) κάνει χρήση συμπληρωμάτων διατροφής.

Από επιστημονική άποψη, για κάθε μελέτη που βρίσκει ευεργετικές δράσεις των αντιοξειδωτικών ουσιών υπάρχει μία άλλη, η οποία δεν βρίσκει καμία συσχέτιση. Η ύπαρξη χαμηλών επιπέδων αντιοξειδωτικών φαίνεται να δρα αρνητικά στον οργανισμό. Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στην έγκυρη βρετανική ιατρική επιθεώρηση "The Lancet", το 1983, βρήκε πως τα άτομα με χαμηλά επίπεδα σεληνίου είχαν δύο φορές μεγαλύτερο κίνδυνο να αναπτύξουν καρκίνο, σε σχέση με αυτούς που τα επίπεδά τους ήταν φυσιολογικά.

Άλλη μελέτη που δημοσιεύτηκε το 1986 στην επιθεώρηση "New England Journal of Medicine" βρήκε ότι οι ασθενείς που έπασχαν από ένα συγκεκριμένο τύπο καρκίνου του πνεύμονα είχαν τέσσερις φορές μεγαλύτερο κίνδυνο να έχουν έλλειψη σε β-καροτένιο συγκριτικά με την ομάδα ελέγχου.

Μια μελέτη από την Ολλανδία, το 1989, συσχέτισε τα χαμηλά επίπεδα σεληνίου με αυξημένο κίνδυνο εμφράγματος. Επιπρόσθετα, η μελέτη Harvard based Physicians Health Study 6, η οποία κατέγραψε τον τρόπο ζωής περίπου 50.000 αντρών επαγγελματιών υγείας για τα προηγούμενα 15 χρόνια της ζωής τους, βρήκε ότι εκείνοι που κατανάλωναν μια δίαιτα πλούσια σε βιταμίνη E (από πηγές όπως καρύδια, σπόρους και σόγια), διέτρεχαν τον μισό κίνδυνο ανάπτυξης καρδιαγγειακής νόσου σε σχέση με εκείνους που προσλάμβαναν χαμηλά επίπεδα βιταμίνης E από την διατροφή τους. Τα οφέλη όμως από τη λήψη αντιοξειδωτικών ουσιών, πέραν αυτών που προσφέρει η διατροφή, είναι πιο δύσκολο να αποδειχθούν.

Η ημερήσια λήψη συμπληρωμάτων σεληνίου από ασθενείς με καρκίνο του δέρματος διπλασίαζε την πιθανότητά τους να μην καταλήξουν σε σχέση με τους ασθενείς που δεν έπαιρναν συμπληρώματα, όπως φάνηκε από μελέτη που δημοσιεύθηκε το 1996, στην επιθεώρηση της Αμερικανικής Ιατρικής Εταιρείας. Άλλες μελέτες έδειξαν παρόμοια θετικά αποτελέσματα: η βιταμίνη E μείωνε τον κίνδυνο προστατικού καρκίνου, ανέβαλε την έναρξη των συμπτωμάτων εξασθένησης από την νόσο Αλτσχάιμερ, καθυστερούσε τον καταρράκτη και την εξέλιξη της νόσου των στεφανιαίων αρτηριών της καρδιάς. Η βιταμίνη C θα μπορούσε να προλάβει και να αντιμετωπίσει την τύφλωση, την νεφρική ανεπάρκεια και τον ακρωτηριασμό στους διαβητικούς.

Επιπρόσθετες ποσότητες σεληνίου, ένα μέταλλο που είναι απαραίτητο σε ελάχιστες ποσότητες, φάνηκε ότι μείωναν τον κίνδυνο καρκίνου του προστάτη, ορθοκολονικού καρκίνου και καρκίνου του πνεύμονα.

Ταυτόχρονα με τις προηγούμενες μελέτες δεν έλειψαν και εκείνες που έβρισκαν ουδέτερη ή ακόμα και αρνητική τη δράση των συμπληρωμάτων αντιοξειδωτικών. Μια μελέτη του 1994, που δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση "New England Journal of Medicine" βρήκε ότι οι Φιλανδοί άνδρες καπνιστές είχαν 18% μεγαλύτερη πιθανότητα ανάπτυξης καρκίνου του πνεύμονα μετά τη λήψη συμπληρώματος β-καροτένιου. Το 1997 η επιθεώρηση "The Lancet" παρουσίασε μια μελέτη ασθενών που λάμβαναν συμπληρώματα βιταμίνης E και β-καροτένιου μετά το πρώτο τους έμφραγμα. Υπήρξαν πιο πολλοί θάνατοι από καρδιαγγειακή νόσο στην ομάδα του β-καροτένιου και τάση περισσότερων θανάτων στην ομάδα της βιταμίνης E. Άλλες μελέτες δημοσιευμένες μεταξύ 1994 και 1997 στην επιθεώρηση "New England Journal of Medicine" έδειξαν παρόμοια αρνητικά ή ουδέτερα αποτελέσματα.

Από τα αντικρουόμενα ευρήματα των μελετών φαίνεται ότι δεν μπορούμε ακόμα να κατανοήσουμε την περίπλοκη σχέση μεταξύ συγκεκριμένων τύπων αντιοξειδωτικών και συγκεκριμένων τύπων ελεύθερων ριζών σε διαφορετικές στιγμές της ζωής καθενός. Δεν μπορούμε να μιλάμε για τα αντιοξειδωτικά "μαζικά". Δεν έχουν όλα τις ίδιες ικανότητες. Τα αποτελέσματα των ερευνών παρουσιάζουν όλα μεγάλο ενδιαφέρον. Αλλά οι επιστήμονες δυσκολεύονται πολύ να το αναπαραγάγουν και να εξηγήσουν τις θετικές επιδράσεις που ανιχνεύουν.

Το "αντιοξειδωτικό παράδοξο" είναι πως ενώ οι δίαιτες, πλούσιες σε αντιοξειδωτικά, δείχνουν να έχουν θετική επίδραση στην υγεία, η χορήγηση συμπληρωμάτων αντιοξειδωτικών μπορεί να δράσει προς τις δύο κατευθύνσεις χωρίς να είναι τίποτα προβλέψιμο. Αν η βιοχημεία παραμένει ίδια για όλους, γιατί η λήψη ενός αντιοξειδωτικού έχει διαφορετική επίδραση σε διαφορετικές χρονικές περιόδους και σε διαφορετικές περιοχές του σώματος;

Ίσως οι επιπρόσθετες ποσότητες αντιοξειδωτικών, από αυτές που χρειάζεται ο οργανισμός, να δρουν τελικά ως προ-οξειδωτικές ενώσεις και να τροφοδοτούν την παραγωγή ελεύθερων ριζών και την παραπέρα οξειδωτική βλάβη. Ίσως οι αντιοξειδωτικές ουσίες να μην έχουν αποτέλεσμα επειδή δεν μπορούν να φτάσουν εκεί που είναι περισσότερο απαραίτητες.

Όλα τα παραπάνω ερωτήματα γεννούν ένα ακόμα πιο σημαντικό: Πόσο ασφαλής είναι τελικά η λήψη των συμπληρωμάτων αντιοξειδωτικών ουσιών; Πόσο ασφαλή είναι τα συμπληρώματα βιταμινών E και C;

Υπάρχει σημαντικός όγκος επιστημονικών δεδομένων, που υποστηρίζει ότι η λήψη συμπληρωμάτων βιταμίνης E και C είναι ασφαλής για τον γενικότερο πληθυσμό. Επειδή αυτά τα δύο θρεπτικά συστατικά επιτελούν πολλές λειτουργίες και ανάμεσά τους αυτήν της αντιοξειδωτικής δράσης που προστατεύει από τις ελεύθερες ρίζες, η δράση τους έχει μελετηθεί

επισταμένως τα τελευταία χρόνια. Εξ αιτίας των προαναφερομένων θετικών επιδράσεων είναι πολλά τα άτομα που καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες των δύο αυτών βιταμινών, οι οποίες ξεπερνούν τα συνιστώμενα διαιτητικά όρια.

Ως ασφαλής οδηγία (ανεκτά ανώτατα επίπεδα πρόσληψης), δοσμένη από το Ιατρικό Ινστιτούτο των Ην. Πολιτειών, έχει καθοριστεί στους ενήλικους το ένα γραμμάριο για τη βιταμίνη E και τα δύο γραμμάρια για τη βιταμίνη C.

Πολλές κλινικές δοκιμές με αυτές τις δύο βιταμίνες διεξήχθησαν, περιλαμβάνοντας μια γκάμα ασθενών με διάφορες ασθένειες, χωρίς να παρατηρηθούν συγκεκριμένες παρενέργειες σε οποιοδήποτε επίπεδο πρόσληψης. Άλλες μελέτες με αντικείμενο συγκεκριμένα τη βιταμίνη C δεν εντόπισαν παρενέργειες, εκτός από περιστασιακές γαστρεντερικές διαταραχές ή ήπια διάρροια, η οποία συνέβη λόγω της οσμωτικής δράσης ποσοτήτων βιταμίνης C, που δεν είχαν απορροφηθεί. Υπήρξαν κάποιες ενδείξεις για αιμορραγικές δράσεις και άλλες πιθανές παρενέργειες που παρατηρήθηκαν σε υψηλές δόσεις βιταμίνης E, αλλά τα δεδομένα δεν ήταν πειστικά. Ενδείξεις για πιθανές παρενέργειες της βιταμίνης C που προκύπτουν από τον ρόλο της στον μεταβολισμό του σιδήρου, δεν επιβεβαιώθηκαν σε κλινικές μελέτες.

Έτσι, από την ανασκόπηση των κλινικών δοκιμών φαίνεται πως τα συμπληρώματα βιταμίνης E και C είναι ασφαλή για τους περισσότερους ενήλικους σε επίπεδα για την μεν βιταμίνη E μικρότερα ή ίσα με 1600 διεθνείς μονάδες (IU), ενώ για τη βιταμίνη C σε επίπεδα μικρότερα ή ίσα με 2000 διεθνείς μονάδες (IU). Πρέπει να αναφερθεί σε αυτό το σημείο πως τα διαιτητικά συμπληρώματα της βιταμίνης E εκφράζονται με όρους διεθνών μονάδων. Ένα χιλιοστόγραμμο του γραμμαρίου συνθετικής βιταμίνης E ισοδυναμεί με μια διεθνή μονάδα, ενώ ένα χιλιοστόγραμμο φυσικής βιταμίνης E ισοδυναμεί με 1,5 διεθνή μονάδα.

Συνήθως τα επίπεδα αυτών των δύο βιταμινών δεν πέφτουν ποτέ σε τέτοιο βαθμό ώστε να δημιουργηθεί έλλειψη και αυτό επειδή βρίσκονται σε μια ποικιλία τροφίμων. Εν τούτοις, αν κάτι τέτοιο συμβεί, τότε η χαμηλή πρόσληψή τους αυξάνει τον κίνδυνο συγκεκριμένων χρόνιων ασθενειών (νόσος Αλτσχάιμερ, σχετιζόμενος με την ηλικία εκφυλισμός της ωχράς κηλίδος, μερικοί τύποι καρκίνου, καταρράκτης και ισχαιμική καρδιαγγειακή νόσος) και επιταχύνει ορισμένους δείκτες της διαδικασίας γήρανσης. Αυτό οφείλεται εν μέρει στην ανεπαρκή αντιοξειδωτική προστασία των ιστών από την οξειδωτική επίθεση των ελεύθερων ριζών. Πώς νοείται όμως ο όρος της ασφάλειας συγκεκριμένων θρεπτικών συστατικών; Το Ιατρικό Ινστιτούτο των Ην. Πολιτειών όρισε ότι ένα θρεπτικό συστατικό θεωρείται ασφαλές, όταν δεν παρουσιάζει κίνδυνο για ασθένεια ή τραυματισμό ή όταν παρουσιάζει αξιοσημείωτη βεβαιότητα πως δεν δημιουργεί βλάβη υπό συνθήκες συνήθους χρήσης. Αξίζει να σημειωθεί πως η συνιστώμενη διαιτητική επιτρεπόμενη ποσότητα (ΚΟΑ), που αντιπροσωπεύει την απαιτούμενη ημερήσια πρόσληψη για την κάλυψη των φυσιολογικών διατροφικών αναγκών και την πρόληψη κλινικής ανεπάρκειας, για την βιταμίνη E αυξήθηκε, τουλάχιστον στην Αμερική, κατά 50% για τους άντρες και 10096 για τις γυναίκες. Κατά ανάλογο τρόπο, για τη βιταμίνη C η αύξηση ήταν 50% για τους άντρες και 25% για τις γυναίκες. Υπάρχει επιπροσθέτως η έννοια του ανώτατου ορίου της ανεκτής πρόσληψης, της μέγιστης ποσότητας δηλαδή, που θεωρείται ασφαλής (που δεν προκαλεί κίνδυνο ή παρενέργειες για την υγεία) για υγιείς ανθρώπους, όταν χρησιμοποιείται για μεγάλο χρονικό διάστημα. Το όριο αυτό είναι ένα γραμμάριο για τη βιταμίνη E και δύο γραμμάρια για τη βιταμίνη C.

Βιταμίνη Ε

Πολλές βιβλιογραφικές ανασκοπήσεις περιγράφουν σχολαστικά την απουσία παρενεργειών από τη λήψη συμπληρωμάτων της συγκεκριμένης βιταμίνης σε ποσότητες αρκετά μεγαλύτερες από τη συνιστώμενη διαιτητικά επιτρεπόμενη.

Υπήρξαν όμως και μερικές μελέτες που πρότειναν πως η χορήγηση συμπληρωμάτων βιταμίνης Ε συνδέεται με αιμορραγικές επιπλοκές ή με αυξημένη θνητότητα από αιμορραγικό έμφραγμα. Όμως κάτι τέτοιο δεν παρατηρήθηκε σε άλλες κλινικές δοκιμές μεγάλου εύρους με υψηλότερες δόσεις της βιταμίνης, οπότε και η χορήγηση συμπληρωμάτων εξακολούθησε να θεωρείται ασφαλής.

Ο προτεινόμενος μηχανισμός για τις αιμορραγικές συμπεριφορές ήταν η δράση της βιταμίνης στην πήξη του αίματος σε ορισμένα άτομα, σε συνδυασμό με την ανεπάρκεια της Βιταμίνης Κ, η οποία και αυτή παίζει σημαντικό ρόλο στην πήξη του αίματος. Η ανεπάρκεια της βιταμίνης Κ δημιουργείται από ορισμένα φάρμακα.

Τα περισσότερα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν πως κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει σε άτομα που δεν έχουν έλλειψη της βιταμίνης K, δηλαδή σε αριθμό ατόμων που καλύπτουν μέρος μεγαλύτερο από το μισό του πληθυσμού.

Όμως η βιταμίνη Ε παίζει ρόλο στην πήξη του αίματος και με έναν ακόμα τρόπο: επηρεάζει τη δράση των αιμοπεταλίων, καθώς περιορίζει την ικανότητα τους να συσσωματώνονται. Η δράση της αυτή ίσως κρύβει ευεργετικά αποτελέσματα για την υγεία.

Βιταμίνη C

Οι διάφορες μελέτες δείχνουν επίμονα πως η χορήγηση συμπληρωμάτων σε δόσεις μικρότερες ή ίσες με δύο γραμμάρια την ημέρα είναι ασφαλής. Στον αντίποδα υπήρξαν ενδοιασμοί για πιθανές παρενέργειες, όπως σχηματισμός νεφρόλιθων, αυξημένα επίπεδα ουρικού οξέος, υπερβολική απορρόφηση σιδήρου, μειωμένα επίπεδα της βιταμίνης Β12 καθώς και πιθανή προ-οξειδωτική δράση. Τίποτα όμως από όλα αυτά δεν φάνηκε να έχει ουσιαστική βάση.

Μπορεί βέβαια ο ρόλος της βιταμίνης C στην πρόληψη χρόνιων ασθενειών να έχει μελετηθεί λιγότερο από τον αντίστοιχο της βιταμίνης Ε, όμως οι κλινικές δοκιμές ήταν αρκετές για την αξιολόγηση της ασφάλειας λήψης της. Είναι γνωστό πως η βιταμίνη αυξάνει την απορρόφηση του διαιτητικού σιδήρου.

Γι' αυτό ακριβώς υπήρξε έρευνα για ενδεχόμενη επικίνδυνη για τον οργανισμό αύξηση των αποθηκών σιδήρου από αυξημένη πρόσληψη βιταμίνης C.

Η ανασκόπηση της βιβλιογραφίας έδειξε ότι η αύξηση της απορρόφησης σιδήρου λάμβανε χώρα σε επίπεδα πρόσληψης βιταμίνης C μεταξύ 25 και 50 χιλιοστών του γραμμαρίου ανά ημέρα. Χορήγηση συμπληρωμάτων μέχρι και δύο γραμμαρίων βιταμίνης C ανά ημέρα δεν αύξαναν τα επίπεδα των σωματικών αποθεμάτων του σιδήρου σε βαθμό εκδήλωσης κλινικών παρενεργειών. Από την ανασκόπηση των μελετών φάνηκε ότι ακόμα και ο συνδυασμός των βιταμινών C και Ε είναι γενικά ασφαλής για τον υγιή πληθυσμό.

Συμπερασματικά

Οι περισσότεροι επιστήμονες συμφωνούμε ότι η σωματική άσκηση και η υγιεινή διατροφή πρέπει να είναι η βασική μας προτεραιότητα. Μια διατροφή με ποικιλία επιλογών, όπως η μεσογειακή διατροφή, είναι πιο υγιής από την απλή λήψη συμπληρωμάτων. Οι απομονωμένες αντιοξειδωτικές ουσίες του συμπληρώματος ίσως να μην είναι οι πρωταγωνιστές τελικά. Τα φρούτα και τα λαχανικά είναι πλούσια σε αντιοξειδωτικά, αλλά περιέχουν εκατοντάδες άλλες χημικές ουσίες. Οποιοδήποτε από αυτά ή συνδυασμός κάποιων μπορεί να συμβάλει στην τελική ευεργετική επίδραση.

Τα θρεπτικά συστατικά των τροφών διευκολύνουν το σώμα να παράγει τις δικές του αντιοξειδωτικές ουσίες. Μπορεί η λήψη των συμπληρωμάτων αντιοξειδωτικών ουσιών να κρίνεται ασφαλής για τον γενικότερο πληθυσμό, όμως δεν αποτελεί ούτε πανάκεια, ούτε αφορμή για πειραματισμούς χωρίς την καθοδήγηση του εξειδικευμένου επιστήμονα διαιτολόγου.Ας μην ξεχνλαμε πως μια πρόσφατη ανασκόπηση τον Μάρτιο του 2007 από την Αμερικανικη Ιατρική Εταιρεία συσχέτισε τα αντιοξειδωτικά συμπλρώματα με αυξημένη θνητότητα. Πρέπει να γίνει κατανοητό πως τα συμπληρώματα διατροφής είναι απαραίτητα μόνο σε συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες και σε φάσεις της ζωής. Προσοχή από την πλευρά του κοινού συνίσταται επίσης σε ιατρούς και διαιτολόγους που τα συστήνουν χωρίς ιδιαίτερο λόγο. Επιπρόσθετα, κάποτε θα πρέπει να αποβληθεί η λανθασμένη αντίληψη της διατήρησης όλων των ανθυγιεινών συνηθειών και της επίλυσης των προβλημάτων της υγείας με ένα χάπι.

Αποστολή: Γιοκοχάμα-Ιαπωνία: 15ο Παγκόσμιο Συνέδριο Διαιτολογίας-Διατροφής

Κάθε 4 χρόνια οι διαιτολόγοι από όλες τις γωνιές του πλανήτη συγκεντρώνονται για να ανταλλάξουν απόψεις και να παρουσιάσουν τα πιο πρόσφατα επιστημονικά δεδομένα της επιστήμης της διατροφής. Αυτή τη φορά το ραντεβού δόθηκε στη Γιοκοχάμα της Ιαπωνίας και είχα την τιμή να βρεθώ ως αντιπρόσωπος του Ελληνικού Συλλόγου Διαιτολόγων-Διατροφολόγων. Περίπου 5000 σύνεδροι παραβρέθηκαν και οι ομιλίες κάλυψαν σχεδόν κάθε πλευρά της σύγχρονης διαιτολογίας: από τα επιστημονικά δεδομένα για το ρόλο της διατροφής στις διάφορες ασθένειες μέχρι τα θέματα που απασχολούν τον επαγγελματία διαιτολόγο είτε στον ιδιωτικό είτε στο δημόσιο τομέα.
Οι διαλέξεις ήταν ποικίλες και ενδιαφέρουσες. Κάλυψαν διάφορα πεδία της επιστήμης της διατροφής όπως τη σχέση της με την κουλτούρα και την παράδοση, τον υποσιτισμό, το μεταβολικό σύνδρομο, την παχυσαρκία, το σακχαρώδη διαβήτη, τη νεφρική νόσο, τον καρκίνο, τις καρδιαγγειακές παθήσεις, την περιεγχειρητική φροντίδα, τα λειτουργικά τρόφιμα, τις σχολικές παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση της παιδικής παχυσαρκίας και τη μακροζωία. Επίσης υπήρχαν ομιλίες που κάλυπταν τις ιδιαιτερότητες και τον θρεπτικό πλούτο των τροφίμων της ιαπωνικής διατροφής. Τέλος, υπήρχαν ομιλίες που αφορούσαν στη μετακίνηση των διαιτολόγων σε έναν πλέον παγκοσμιοποιημένο χώρο εργασίας αλλά και τις νέες προκλήσεις του κλάδου, όπως για παράδειγμα η θέση του διαιτολόγου στη σχολική εκπαίδευση και την πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας.
Στην τελετή έναρξης ο καθηγητής Μασάο Ίτο ανέπτυξε τις θεωρίες που υπάρχουν για την εξήγηση του τρόπου με τον οποίο ο εγκέφαλος ρυθμίζει την πρόσληψη τροφής ανάλογα με τα ερεθίσματα που δέχεται από το εσωτερικό και εξωτερικό περιβάλλον. Στη συνέχεια του συνεδρίου εξετάστηκαν οι αντιθρομβωτικές ιδιότητες των ω-3 λιπαρών οξέων, που απαντώνται κυρίως στα ψάρια. Το θέμα της κακοθρεψίας (υποσιτισμός, παχυσαρκία) παγκοσμίως απασχόλησε τους σύνεδρους καθώς πλέον 20 εκατομμύρια νεογένητα έχουν χαμηλό σωματικό βάρος, σχεδόν το 1/3 των παιδιών έχει μειωμένη ανάπτυξη και άλλο 1/3 παρουσιάζει χαμηλό βάρος. Πάνω από 850 εκατομμύρια παιδιά είναι εκτεθειμένα στην πείνα, ενώ περίπου 1,6 δισεκατομμύρια ενήλικες είναι υπέρβαροι, 400 εκατομμύρια είναι παχύσαρκοι και δυστυχώς 20 εκατομμύρια παιδιά προσχολικής ηλικίας είναι ήδη παχύσαρκα. Το 60% όλων των θανάτων αποδίδεται σε ασθένειες που σχετίζονται με τη διατροφή, ενώ το 80% αυτών των θανάτων συμβαίνει σε χώρες μετρίων και χαμηλών εισοδημάτων. Γι’ αυτό ακριβώς είναι σημαντικό κάθε χώρα να έχει διαμορφωμένες διατροφικές οδηγίες προς τον πληθυσμό της που θα βασίζονται στα πιο πρόσφατα επιδημιολογικά δεδομένα. Στην Ελλάδα πως οι διατροφικές οδηγίες προς τον πληθυσμό έχουν να ανανεωθούν από το 1999.
Τα νέα επιστημονικά δεδομένα που αφορούν στο μεταβολικό σύνδρομο είναι η αδιπονεκτίνη, μια πρωτεΐνη που εκκρίνεται από το λίπος του σώματος και της οποία η έκκριση μειώνεται όσο αυξάνεται η συσσώρευση λίπους στην κοιλιακή χώρα του σώματος. Ένας άλλος παράγοντας που προκαλεί την έλλειψη της πρωτεΐνης αυτής είναι οι ελεύθερες ρίζες οξυγόνου που δημιουργούνται από το οξειδωμένο λίπος. Έτσι, οι ελεύθερες ρίζες προκαλούν την έλειψη της αδιπονεκτίνης και αυτή με τη σειρά της δημιουργεί το μεταβολικό σύνδρομο (κατάσταση που χαρακτηρίζεται από αυξημένη περιφέρεια μέσης, υψηλή αρτηριακή πίεση, αυξημένα επίπεδα λιπιδίων, αυξημένη αντίσταση στην ινσουλίνη).
Ένα άλλο θέμα που εξετάστηκε στο συνέδριο αυτό ήταν τα λειτουργικά τρόφιμα. Αυτά αποτελούν μια σύγχρονη πραγματικότητα για την οποία όμως ο κόσμος δεν έχει την κατάλληλη επιστημονική πληροφόρηση. Δεν είναι λίγες οι φορές που τα τρόφιμα αυτά καταναλώνονται πιο πολύ από περιέργεια παρά από ενσυνείδητη επιλογή. Άλλες φορές καταναλώνεται ένα φυσικό λειτουργικό τρόφιμο χωρίς να υπάρχει γνώση πως είναι λειτουργικό π.χ. είναι πολλοί αυτοί που δεν ξέρουν πως τα καρύδια και τα αμύγδαλα συμβάλλουν στη μείωση της χοληστερίνης. Παρ’ όλ’ αυτά, όπως αναφέρθηκε στο συνέδριο, επειδή υπάρχουν και λειτουργικά τρόφιμα τα οποία δεν έχουν φυσική προέλευση αλλά προκύπτουν μετά από εμπλουτισμό καλό θα είναι να χρησιμοποιούνται με φειδώ και προσοχή καθώς υπάρχει ο κίνδυνος να μετατοπιστεί η κύρια πηγή της ευεργετικής ουσίας από τα φυσικά τρόφιμα στα εμπλουτισμένα, π.χ. υπάρχει ο κίνδυνος κάποιος να λαμβάνει τα ω-3 λιπαρά οξέα από εμπλουτισμένους χυμούς κυρίως και όχι από τα ψάρια τα οποία αποτελούν τις φυσικές πηγές τους. Το ερώτημα που τίθεται είναι: Έχουν την ίδια δράση τα ω-3 στα εμπλουτισμένα λειτουργικά τρόφιμα με τα ω-3 των ψαριών για τα ευεργετικά αποτελέσματα των οποίων υπάρχουν ήδη πολλές δημοσιευμένες μελέτες; Εξαιτίας λοιπόν αυτής της έλλειψης πληροφόρησης, ο Πανελλήνιος Σύλλογος Διαιτολόγων – Διατροφολόγων οργανώνει το Νοέμβριο την «Εβδομάδα Διατροφής» η οποία θα έχει ως θέμα τα λειτουργικά, τα βιολογικά και τα γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα. Οι ομιλίες θα είναι ανοικτές προς το κοινό και τα θέματα τα οποία θα καλυφθούν είναι ποικίλα και πολύ ενδιαφέροντα.
Η σχέση της διατροφής με τη μακροζωία ήταν ακόμα ένα θέμα που συζητήθηκε. Μελέτες σε εκατοχρονίτες στην Κορέα έδειξαν πως παρά την ηλικία τους και τη φυτοφαγική διατροφή τους, τα επίπεδα της βιταμίνης Β12 στο αίμα τους ήταν φυσιολογικά. Η βιταμίνη Β12 όμως απαντάται κυρίως σε τρόφιμα ζωικής προέλευσης. Ένα άλλο χαρακτηριστικό της διατροφής αυτών των ανθρώπων ήταν η μεγάλη κατανάλωση λαχανικών, για τα οποία φάνηκε πως έχουν έντονη αντιοξειδωτική (αντιγηραντική) και αντιμεταλλαξιογόνο δράση. Τα φρούτα φάνηκε πως κυρίως έχουν αντιοξειδωτική δράση. Δύο άλλα ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά της διατροφής των εκατοχρονιτών αποτελούν η ποσότητα και ο χρονισμός των γευμάτων τους. Αυτά αποτελούνται κάθε μέρα από την ίδια ποσότητα και πραγματοποιούνται την ίδια ώρα της ημέρας. Έτσι, μέχρι τώρα το βασικό στοιχείο της διατροφής που είχε αναγνωριστεί πως παίζει ρόλο στη μακροζωία ήταν ο περιορισμός των θερμίδων. Το παζλ έρχονται τώρα να συμπληρώσουν η σταθερή ποσότητα των γευμάτων, η κανονικότητα των ωραρίων που αυτά πραγματοποιούνται, η ποικιλία των τροφίμων που καταναλώνονται, η ισορροπία των θρεπτικών συστατικών όπως αυτή καθορίζεται από τη σύγχρονη διατροφή (ρωτήστε το διαιτολόγο σας σχετικά), η έμφαση στην κατανάλωση λαχανικών και τέλος η τήρηση συστηματικής φυσικής δραστηριότητας.
Οι παρεμβάσεις στα σχολεία για την αντιμετώπιση της παιδικής παχυσαρκίας δε θα μπορούσαν να απουσιάζουν από το παγκόσμιο συνέδριο διαιτολογίας. Οι Ιάπωνες έχουν δημιουργήσει θέσεις εκπαιδευτών διατροφής στα σχολεία τους. Ο ρόλος των εκπαιδευτών αυτών είναι διττός: από τη μία εκπαιδεύουν τους μαθητές στους κανόνες της υγιεινής διατροφής (Shokuiku όπως χαρακτηριστικά ονομάζεται η διατροφική εκπαίδευση) και από την άλλη οργανώνουν τα σχολικά γεύματα με στόχο την ενσωμάτωση σε αυτά όσο το δυνατόν υγιεινότερων επιλογών και παραδοσιακών τροφίμων. Δεδομένα που προήλθαν από μελέτες άλλων χωρών επαλήθευσαν την ευεργετική επίδραση που μπορεί να έχει η διατροφική εκπαίδευση των μαθητών και η βελτίωση των σχολικών γευμάτων στη μάχη έναντι της παχυσαρκίας και στη μεταλαμπάδευση των αρχών της υγιεινής διατροφής στους μαθητές. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν δημιουργήσει ανάλογα το Εθνικό Ινστιτούτο Τροφοδοσίας, η Κορέα το Σύστημα Εκπαίδευσης Σχολικής Διατροφής και το Ηνωμένο Βασίλειο το Σύστημα Σχολικού Φαγητού. Οι Ολλανδοί πρόσφατα καθιέρωσαν σχολικά γεύματα και τα πρώτα ενθαρρυντικά αποτελέσματα στην υγεία και τις συνήθειες των μαθητών έχουν ήδη αρχίσει να διαφαίνονται. Έτσι δημιουργείται μια διατροφική παιδεία που θα τους συντροφεύει σε όλη τους τη ζωή. Θα ήταν λοιπόν ελπιδοφόρα η πραγματοποίηση παρεμβάσεων προς αυτή την κατεύθυνση από το Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων καθώς και το Τμήμα Προγραμματισμού, μελετών και αξιολόγησης της Διεύθυνσης Αγωγής Υγείας.
Όσο αφορά στις καρδιαγγειακές παθήσεις παρουσιάστηκε από την Άλισον Μιντ (διαιτολόγος στο Ηνωμένο Βασίλειο) το μεγαλύτερο ευρωπαϊκό πρόγραμμα προληπτικής καρδιολογίας με τον τίτλο EUROACTION. Το πρόγραμμα αυτό συμπεριέλαβε 8 χώρες (Δανία, Γαλλία, Ιταλία, Ολλανδία, Πολωνία, Ισπανία, Σουηδία, Ηνωμένο Βασίλειο) και 24 γενικά νοσοκομεία. Πρόκειται για μια τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη δοκιμή η οποία εξέτασε την υγεία 10.000 ασθενών με στεφανιαία νόσο καθώς και υγιών ατόμων υψηλού κινδύνου για καρδιαγγειακή νόσο. Η αντιμετώπιση των ασθενών έγινε από διεπιστημονική ομάδα στην οποία υπήρχε καρδιολόγος, γενικός ιατρός, νοσηλεύτρια, διαιτολόγος, και φυσικοθεραπευτής. Η έμφαση του προγράμματος δόθηκε όχι μόνο στον ασθενή αλλά και στο συγγενικό του περιβάλλον και οι στόχοι ήταν η διακοπή του καπνίσματος, η καθιέρωση υγιεινών διατροφικών επιλογών (περισσότερα φρούτα και λαχανικά, περισσότερα τρόφιμα ολικής άλεσης, περισσότερα λιπαρά ψάρια με υψηλή περιεκτικότητα σε ω-3 λιπαρά οξέα), η αύξηση της φυσικής δραστηριότητας, η μείωση της αρτηριακής πίεσης, των επιπέδων του σακχάρου, της ολικής και της «κακής» (LDL) χοληστερίνης.
Ο ρόλος μιας διατροφής πλούσιας σε τρόφιμα φυτικής προέλευσης φάνηκε πως είναι εξέχουσας σημασίας στην πρόληψη του καρκίνου. Τα αξιοθαύμαστα βιοενεργά συστατικά των φυτικών τροφίμων (όπως η βιταμίνη C, τα καροτενοειδή, το σελήνιο, οι ινδόλες, οι φαινόλες, τα ισοθειοκυανικά και τα γλυκοζινολικά οξέα) έχουν επιδείξει αντικαρκινικές δράσεις και οι πιθανοί μηχανισμοί είναι πολλοί. Τα συστατικά αυτά μπορούν να επιδείξουν αντιοξειδωτική, αντιφλεγμονώδη δράση, να ενεργοποιήσουν ένζυμα που αποτοξινώνουν τον οργανισμό και να εμποδίσουν το σχηματισμό των νιτροζαμινών που προκύπτουν από το έντονο μαγείρεμα των τροφίμων. Τα όσπρια αποτελούν πλούσιες πηγές αντικαρκινικών συστατικών όπως οι σαπονίνες, οι αναστολείς της πρωτεάσης και η γ-τοκοφερόλη. Όλα αυτά τα τρόφιμα αποτελούν πλούσιες πηγές φυτικών ινών οι οποίες επίσης προστατεύουν έναντι του καρκίνου.
Τέλος, όσο και αν ακούγεται παράξενο για τα ελληνικά δεδομένα, στην Αυστραλία, τον Καναδά ακόμα και στην Ολλανδία υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός πιστοποιημένων διαιτολόγων που πλέον απασχολείται στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας και την εκπαίδευση. Ακόμα και οι μεγάλες επιχειρήσεις της Ιαπωνίας διαθέτουν διαιτολόγο επειδή ακριβώς έχουν υπολογίσει πως το κόστος της απώλειας ενός σημαντικού στελέχους από ασθένεια σχετιζόμενη με τη διατροφή θα είναι πολύ μεγαλύτερο από το κόστος πληρωμής ενός τουλάχιστον διαιτολόγου για την επιχείρηση. Επιπρόσθετα στην Ιαπωνία το 2003 δημιουργήθηκε νομοθετική ρύθμιση που προβλέπει καντίνες τροφίμων στους χώρους εργασίας. Ίσως έχει έρθει η ώρα της Ελλάδας να αναλάβει ενεργό δράση και να αφήσει τους διαιτολόγους να προσφέρουν στη δημόσια υγεία αυτά που πραγματικά μπορούν και τα οποία είναι πολλά. Με την κατάλληλη πολιτική πρωτοβουλία κάθε σχολείο θα μπορεί να έχει το διαιτολόγο του και κάθε δήμος, κοινότητα, όσο μακριά και αν βρίσκεται από μια μεγάλη πόλη, θα μπορεί να απευθύνεται σε διαιτολόγο που θα είναι ενταγμένος στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας. Το αξιοθαύμαστο είναι πως στις χώρες που προαναφέρθηκαν οι διαιτολόγοι της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας είναι ιδιώτες διαιτολόγοι που έχουν ενταχθεί σε αυτή.

Μεσογειακός τρόπος διατροφής ενάντια στην παχυσαρκία

Από τη δεκαετία του 1950 και τη μελέτη των επτά χωρών φάνηκε ότι η υιοθέτηση ενός μεσογειακού τρόπου διατροφής αυξάνει τη μακροζωία, αλλά ίσως να προάγει το υπέρβαρο και την παχυσαρκία. Η μελέτη των επτά χωρών (Ελλάδα, Ηνωμένες Πολιτείες, Ιταλία, Ολλανδία, η τότε Γιουγκοσλαβία - νυν Σερβία, Φινλανδία και Ιαπωνία) άρχισε στα τέλη της δεκαετίας του '40 και προσπάθησε να εξετάσει την σχέση της διατροφής με τα καρδιαγγειακά νοσήματα. Αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες και πιο μακροχρόνιες επιδημιολογικές μελέτες παγκοσμίως η οποία εισήγαγε στην επιστημονική κοινότητα τον όρο “μεσογειακή διατροφή” και τις ευεργετικές τις επιδράσεις στην υγεία.

Όμως μέσα σε διάστημα 50 ετών το συνολικό λίπος της ελληνικής διατροφής αυξήθηκε, ως αποτέλεσμα της αυξημένης διαθεσιμότητας του ελαιόλαδου αλλά και της εισαγωγής επιπρόσθετων πηγών λίπους εκτός του ελαίου αυτού. Ως συνέπεια του γεγονότος αυτού, αυξήθηκε η περιεκτικότητα της ελληνικής διατροφής σε κορεσμένα λιπαρά οξέα και για την ακρίβεια φαίνεται ότι τριπλασιάστηκε. Κάνοντας μια ανασκόπηση στα στοιχεία όλων των μελετών που έγιναν από τότε θα λέγαμε πως η τρέχουσα κατανάλωση λίπους στην Ελλάδα είναι πολύ υψηλή και κυμαίνεται μεταξύ ενός ελάχιστου μέσου όρου της τάξης του 35% και ενός μέγιστου μέσου όρου της τάξης του 47%. Πρακτικά κάτι τέτοιο μεταφράζεται σε κατανάλωση των μισών θερμίδων της καθημερινής δίαιτας μόνο από λίπη.

Οι συνέπειες των διατροφικών αυτών αλλαγών φάνηκαν στην υγεία των ελλήνων η οποία χειροτέρευσε μέσα σε τριάντα χρόνια. Οι συχνότητες της παχυσαρκίας και του διαβήτη αυξήθηκαν και η πλειοψηφία του ενήλικου πληθυσμού είναι είτε υπέρβαροι είτε παχύσαρκοι. Σε αυτό συνέβαλε και η αυξημένη κατανάλωση θερμίδων μαζί με την ταυτόχρονη μείωση της φυσικής δραστηριότητας. Όλα αυτά έρχονται σε αντίθεση με το υψηλό προσδόκιμο επιβίωσης των ελλήνων, την χαμηλή συχνότητα ισχαιμικής καρδιακής νόσου, στοιχειοθετώντας το “ελληνικό παράδοξο”. Η εξήγησή του ίσως θα πρέπει να αναζητηθεί στον προστατευτικό χαρακτήρα της μακροχρόνιας χρήσης του ελαιόλαδου ως κύριας πηγής λίπους μια και από διάφορες μετέπειτα μελέτες φάνηκε πως το ελαιόλαδο μείωνε τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου των ωοθηκών, περιφερικής αρτηριακής νόσου, ακόμα και ρευματοειδούς αρθρίτιδας.

Ο όρος μεσογειακή διατροφή δεν είναι δόκιμος απλά επειδή υπάρχουν 16 χώρες που περιβάλλουν τη Μεσόγειο και κάθε μια από αυτές έχει υιοθετήσει το δικό της διατροφικό μοντέλο. Το τελευταίο είναι το αποτέλεσμα της επίδρασης της κουλτούρας, της οικονομίας, της θρησκείας και άλλων κοινωνικοπολιτιστικών παραγόντων.

Υπάρχουν παρ’ όλ’ αυτά κοινά χαρακτηριστικά μεταξύ αυτών των διατροφικών σχημάτων τα οποία μπορούν να συνοψιστούν γενικότερα στα παρακάτω:

1) Υψηλή κατανάλωση φρούτων, λαχανικών, οσπρίων, ψωμιού και άλλων δημητριακών, φασολιών, σπόρων, πατάτας και ελαιόλαδου ως κυριότερης πηγής λίπους

2) Μέτρια έως χαμηλή κατανάλωση γαλακτοκομικών, πουλερικών και ψαριών και ελάχιστη κατανάλωση κόκκινου κρέατος

3) Τα επίπεδα κατανάλωσης των αυγών κυμαίνονται από μηδέν έως τέσσερις φορές την εβδομάδα

4) Μέτρια έως χαμηλή κατανάλωση κρασιού

Οι διατροφικές συνήθειες των μεσογειακών λαών περιλαμβάνουν ένα υψηλό ποσοστό θερμίδων από λίπος. Αυτό θεωρείται πως συνεισφέρει στους αυξανόμενους ρυθμούς εμφάνισης της παχυσαρκίας σε αυτές τις χώρες γεγονός το οποίο έχει αρχίσει να προκαλεί ανησυχία στην επιστημονική κοινότητα. Κάτι που είναι χαρακτηριστικό στη μεσογειακή διατροφή είναι η μικρή της περιεκτικότητα σε κορεσμένα λίπη, ενώ περισσότερες από τις μισές θερμίδες που προέρχονται από τα λίπη τις προσφέρουν τα μονοακόρεστα λιπαρά οξέα του ελαιόλαδου. Τα μονοακόρεστα λιπαρά δεν αυξάνουν τα επίπεδα της χοληστερόλης του αίματος όπως τα κορεσμένα.

Επειδή ο τύπος αυτός διατροφής βασίζεται κυρίως στην πρόσληψη ελαιόλαδου ως κύριας πηγής λίπους εκφράστηκαν ανησυχίες για πιθανή πρόσληψη βάρους των ατόμων που την ακολουθούσαν. Για την ακρίβεια, πολλοί ερευνητές διατύπωσαν την άποψη πως όσο πιο στενή η υιοθέτηση του μεσογειακού προτύπου τόσο μεγαλύτερη η κατανάλωση θερμίδων. Ιδιαίτερα στον ελληνικό πληθυσμό, η διάδοση του υπέρβαρου και της παχυσαρκίας είναι μεγάλη οπότε και το παραπάνω ζήτημα είναι μείζονος σημασίας. Πολύ πρόσφατα όμως δεδομένα καταδεικνύουν ότι ο μεσογειακός τρόπος διατροφής στην Ελλάδα δε σχετίζεται με αύξηση του βάρους. Το υπέρβαρο είναι γενικότερο πρόβλημα των Ελλήνων και άλλων μεσογειακών λαών και το πιο πιθανό είναι ότι σχετίζεται με περιορισμένη φυσική δραστηριότητα σε συνδυασμό με αυξημένη κατανάλωση θερμίδων.

Ποια είναι όμως τα βασικότερα χαρακτηριστικά του παραδοσιακού ελληνικού μεσογειακού τρόπου διατροφής για τον οποίο τόσος λόγος; Ας τα εξετάσουμε αναλυτικότερα:

Σίγουρα η συχνή κατανάλωση φρούτων και λαχανικών είναι κάτι που θα έπρεπε να διακρίνει τους νεοέλληνες. Με τον όρο συχνή κατανάλωση εννοούμε δύο με τρία φρούτα την ημέρα και λαχανικά (κυρίως με τη μορφή της σαλάτας αλλά και μαγειρευμένων π.χ χόρτων) σε κάθε κύριο γεύμα. Η χαμηλή θερμιδική πυκνότητα των τροφίμων αυτών, αλλά ιδιαίτερα ο πλούτος τους σε βιταμίνες, μέταλλα, μικροστοιχεία και αντιοξειδωτικές ενώσεις τα καθιστά σύμμαχους ανεκτίμητης αξίας ενάντια στην παχυσαρκία.

Συνεχίζοντας, η καθημερινή κατανάλωση δημητριακών αποτελεί βασικό στοιχείο του παραδοσιακού τρόπου διατροφής μας. Με τον όρο δημητριακά αναφέρονται το ψωμί και τα ζυμαρικά ολικής άλεσης, το μη αποφλοιωμένο ρύζι, το κουσκούς, το μπληγούρι, ο τραχανάς κ.α. Όπως συμβαίνει με τα φρούτα και τα λαχανικά, η μεγάλη περιεκτικότητα των τροφίμων αυτών σε φυτικές ίνες είναι πολύ σημαντική για την εύρυθμη λειτουργία του πεπτικού συστήματος και τη διατήρηση των επιπέδων του σακχάρου στο αίμα σε φυσιολογικά επίπεδα. Αυτό το τελευταίο είναι ένας σημαντικός στόχος στην προσπάθεια καταπολέμισης της παχυσαρκίας και απώλειας βάρους αφού όσο καλύτερη η ρύθμιση του σακχάρου στο αίμα τόσο μικρότερος ο κίνδυνος αποθήκευσης περίσσειας λίπους στο σώμα. Οκτώ μικρομερίδες δημητριακών καθημερινά υπαγορεύουν οι διατροφικές οδηγίες για ενήλικες στην Ελλάδα με κάθε μικρομερίδα να ισοδυναμεί είτε με μια φέτα ψωμιού 25 γραμμαρίων είτε με μισό φλιτζάνι τσαγιού μαγειρευμένου ρυζιού ή ζυμαρικών.

Ένα από τα ξεχωριστά χαρακτηριστικά των ελλήνων είναι η κατανάλωση των οσπρίων η οποία με βάση τις μεσογειακές οδηγίες θα πρέπει να λαμβάνει χώρα τουλάχιστον μια φορά την εβδομάδα. Τα όσπρια αποτελούν κατηγορία τροφίμων με ιδιαίτερο ενδιαφέρον αφού αποτελούν καλή πηγή φυτικών πρωτεϊνών χωρίς τη συνοδεία των τριγλυκεριδίων, της χοληστερόλης και των κορεσμένων λιπαρών οξέων που χαρακτηρίζει το κόκκινο κρέας. Η παραδοσιακή κατανάλωση δε συνδυασμένου μίγματος οσπρίων και δημητριακών (π.χ φακές ή ρεβύθια με ρύζι) αποτελεί μια άριστη πηγή χαμηλού θερμιδικού περιεχομένου, πρωτεϊνών καλής βιοδιαθεσιμότητας, αντιοξειδωτικών ουσιών και φυτικών ινών.

Πολύ κοντινή στην κατηγορία των δημητριακών είναι η κατηγορία της πατάτας. Όμως η μεσογειακή διατροφή προτείνει ιδανική κατανάλωση πατάτας σε επίπεδα όχι πάνω από 3 μικρομερίδες ανά εβδομάδα, με 1 μικρομερίδα να ισούται με 100 γραμμάρια πατάτες. Ας μην ξεχνάμε σε αυτό το σημείο πως τα επεξεργασμένα δημητριακά όπως το λευκό ψωμί, το λευκό ρύζι και τα λευκά μακαρόνια έχουν υψηλό γλυκαιμικό δείκτη.

Σύμφωνα με τα τελευταία επιστημονικά δεδομένα, η συχνή κατανάλωση επεξεργασμένων ή μη, προϊόντων που έχουν υψηλό γλυκαιμικό δείκτη ή υψηλό γλυκαιμικό φορτίο είναι πολύ πιθανό να οδηγήσει σε πρόσληψη περιττού βάρους και σε επακόλουθη εκδήλωση παχυσαρκίας ή διαβήτη τύπου 2. Επιπρόσθετα, ο περιορισμός στην κατανάλωση ζάχαρης είτε με τη μορφή γλυκισμάτων είτε με τη μορφή αναψυκτικών καλό θα ήταν να αρχίζει από μικρή ηλικία όταν διαμορφώνονται οι μελλοντικές διατροφικές συνήθειες.

Για το κόκκινο κρέας οι συστάσεις κατανάλωσης είναι 1 με 2 φορές το μήνα και όχι σε μεγάλη ποσότητα. Η προτίμηση του κοινού θα πρέπει να εστιάζει στα ψάρια 1-2 φορές την εβδομάδα), και στα πουλερικά (κοτόπουλο, γαλοπούλα) ή σε άλλα άπαχα κρέατα (π.χ κουνέλι) τα οποία καλό θα ήταν να καταναλώνονται 1 φορά εβδομαδιαίως. Ο αριθμός των αυγών που μπορούν να καταναλωθούν καλό θα ήταν να μην ξεπερνά τα 3 ανά εβδομάδα. Τέλος, η ευεργετική επίδραση της μέτριας κατανάλωσης αλκοόλ στη λειτουργία της καρδιάς μεταφράζεται σε 1 ποτήρι κόκκινου κρασιού για τις γυναίκες και σε 2 ποτήρια για τους άντρες καθημερινά.

Εκτός από τον ευεργετικό ρόλο της ελληνικής μεσογειακής διατροφής το χαμηλό βάρος και η καλή υγεία των ανθρώπων είναι συνάρτηση και των υψηλών επιπέδων φυσικής δραστηριότητας. Η τελευταία παρατηρούμενη αύξηση της συχνότητας της παχυσαρκίας των ελλήνων κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για αύξηση της φυσικής δραστηριότητας και για αλλαγή της εθνικής διατροφικής πολιτικής ώστε η συνολική πρόσληψη λίπους να κυμανθεί κάτω από το 30% της ημερήσιας θερμιδικής πρόσληψης με το ελαιόλαδο να συνεχίζει να έχει πρωταγωνιστικό ρόλο.

Οι νέες διατροφικές οδηγίες της Αμερικάνικης Αντικαρκινικής Εταιρείας (AΑΕ) για τον καρκίνο

Θα πρέπει να αποφεύγουμε το επεξεργασμένο κρέας; Το επεξεργασμένο κρέας βρέθηκε ότι αυξάνει τον κίνδυνο για καρκίνο του στομάχου και του παχέος εντέρου. Ίσως αυτή η δράση του να οφείλεται στην παρουσία νιτρικών ιόντων ...

Η φυσική δραστηριότητα και οι υγιεινές διατροφικές επιλογές αποτελούν προστατευτική ασπίδα κατά του καρκίνου

Οι νέες διατροφικές οδηγίες της Αμερικάνικης Αντικαρκινικής Εταιρείας (AΑΕ), για την πρόληψη της νόσου.

Στις Η.Π.Α. ετησίως καταγράφονται 500.000 θάνατοι από καρκίνο. Σύμφωνα με την Αμερικάνικη Αντικαρκινική Εταιρεία (AΑΕ), το ένα τρίτο από αυτούς συνδέονται με τις διατροφικές συνήθειες και τη φυσική δραστηριότητα, παράγοντες που μπορεί να τροποποιηθούν. Η πιο ενδιαφέρουσα πτυχή της τελευταίων ερευνητικών μελετών έγκειται στο ότι διαπιστώνουν πως παρότι ο καρκίνος οφείλεται σε μεγάλο βαθμό σε κληρονομούμενες μεταλλάξεις, δηλαδή αλλαγές στο DNA, οι μεγαλύτεροι παράγοντες κινδύνου, όπως η φυσική δραστηριότητα, η διατροφή και το κάπνισμα, φαίνεται να μην είναι κληρονομήσιμοι. Στα τέλη του 2006 και λίγο πριν αρχίσει στην Ελλάδα η προσωρινή «αναστάτωση» με τη φραπελιά, η Αμερικάνικη Αντικαρκινική εταιρεία (AΑΕ) δημοσίευσε τις τελευταίες υγιεινοδιαιτητικές οδηγίες για την πρόληψη του καρκίνου.

Συστάσεις για αλλαγές σε επίπεδο ατομικής συμπεριφοράς:

Διατηρήστε φυσιολογικό βάρος καθ΄ όλη τη διάρκεια της ζωής σας. Πιο συγκεκριμένα:

Υιοθετήστε ένα τρόπο ζωής που να περιλαμβάνει αυξημένη φυσική δραστηριότητα,

δηλαδή:

Εφαρμόστε υγιεινή δίαιτα με έμφαση στην κατανάλωση τροφίμων φυτικής προέλευσης:

Να επιλέγετε στερεά και υγρά τρόφιμα σε ποσότητες που βοηθούν στην επίτευξη και διατήρηση του φυσιολογικού βάρους

Να τρώτε καθημερινά 5 τουλάχιστον ισοδύναμα από ποικιλία φρούτων και λαχανικών. Για περισσότερες λεπτομέρειες ρωτήστε το διαιτολόγο που σας παρακολουθεί.

Να επιλέγετε δημητριακά ολικής αλέσεως

Να περιορίσετε την κατανάλωση επεξεργασμένων και κόκκινων κρεάτων

Σε περίπτωση που πίνετε αλκοολούχα ποτά να περιορίσετε την κατανάλωσή τους

Συνίσταται κατανάλωση μέχρι 2 ποτηριών καθημερινά για τους άντρες και 1 για τις γυναίκες

Συστάσεις για δράσεις σε επίπεδο κοινότητας:

Οι δημόσιες, ιδιωτικές και άλλες οργανώσεις οφείλουν να δημιουργήσουν το κατάλληλο κοινωνικό και φυσικό περιβάλλον προκειμένου να υποστηρίξουν την υιοθέτηση και διατήρηση υγιεινών επιλογών στη διατροφή και τη φυσική δραστηριότητα.

Αναλυτικότερες συστάσεις για ατομικές επιλογές

Διατηρήστε το φυσιολογικό σωματικό βάρος εφ’ όρου ζωής

Σε περίπτωση που είστε υπέρβαρος ή παχύσαρκος, να φτάσετε και να διατηρήσετε το φυσιολογικό σωματικό βάρος.

Σωματικό βάρος και αυξημένος κίνδυνος για καρκίνο

Στις Η.Π.Α. το 14 – 20% της θνησιμότητας λόγω καρκίνου συνδέεται με την παχυσαρκία και το αυξημένο σωματικό βάρος. Συγκεκριμένα, η παχυσαρκία και το αυξημένο σωματικό βάρος συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης διάφορων τύπων καρκίνου, όπως π.χ. καρκίνο του μαστού σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, καρκίνο του εντέρου, του ενδομήτριου, των νεφρών και αδενοκαρκίνωμα του οισοφάγου. Επίσης υπάρχουν αρκετές ενδείξεις που συνδέουν το αυξημένο σωματικό βάρος και την παχυσαρκία με αυξημένο κίνδυνο για καρκίνο της χοληδόχου κύστης, του παγκρέατος, του τράχηλου της μήτρας, του θυρεοειδή, ων ωοθηκών, καθώς επίσης και με πολλαπλό μυέλωμα, λέμφωμα Hodgkin και επιθετικό καρκίνο του προστάτη. Τα ευρήματα αυτά επιβεβαιώνονται τόσο από επιδημιολογικές μελέτες στον άνθρωπο, όσο και από άλλες έρευνες.

Διατήρηση και προσέγγιση του φυσιολογικού σωματικού βάρους

Υιοθέτηση τρόπου ζωής με αυξημένη φυσική δραστηριότητα

Οφέλη από τη σωματική δραστηριότητα

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα πολλών ερευνών, η φυσική δραστηριότητα μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο για την εμφάνιση αρκετών μορφών καρκίνου, όπως του μαστού, του παχέος εντέρου, του προστάτη και του ενδομητρίου. Αν και δεν υπάρχουν αντίστοιχα δεδομένα ενδέχεται να συμβαίνει το ίδιο και για άλλους τύπους καρκίνου.

Μερικές εύκολα εφαρμόσιμες ιδέες για να αποφύγετε την καθιστική ζωή:

Χρησιμοποιήστε τις σκάλες αντί να πάρετε το ασανσέρ

Να πηγαίνετε με τα πόδια ή με το ποδήλατο στον προορισμό σας εφόσον είναι εφικτό

Κάνετε ένα μικρό διάλειμμα στη δουλειά για να κάνετε διατάσεις ή μια μικρή βόλτα

Να προτιμήσετε να πάτε και να μιλήσετε αυτοπροσώπως στους συναδέλφους σας αντί να τους στείλετε e-mail

Πηγαίνετε για χορό στις εξόδους σας

Να κάνετε διακοπές που περιλαμβάνουν αυξημένη φυσική δραστηριότητα και όχι απλώς ταξίδι με το αυτοκίνητο

Να κάνετε στατικό ποδήλατο ενώ παρακολουθείτε τηλεόραση

Να αυξάνετε σταδιακά από μέρα σε μέρα τη διάρκεια και την ένταση της φυσικής δραστηριότητας

Να παίζετε περισσότερη ώρα με τα παιδιά σας

Συνιστώμενη Συνολική και Σκόπιμη Δραστηριότητα

Τα αποτελέσματα των ερευνών δείχνουν ότι τουλάχιστον 30 λεπτά μέτριας ή έντονης καθημερινής δραστηριότητας σε συνδυασμό με τις συνήθεις δραστηριότητες μπορούν να ελαττώσουν τον κίνδυνο για καρκίνο. Σύμφωνα με τις περισσότερες μελέτες πάντως, 45 – 60 λεπτά τουλάχιστον 5 ημέρες την εβδομάδα είναι η βέλτιστη συχνότητα προκειμένου να μειωθεί ο κίνδυνος του παχέος εντέρου και του μαστού, ενώ μελέτες δείχνουν ότι ακόμα και αν η φυσική δραστηριότητα διακόπτεται από μια ηλικία και μετά, ο κίνδυνος για καρκίνο εξακολουθεί να είναι ελαττωμένος.

Για όσους ξεκινάνε ένα πρόγραμμα βελτίωσης της φυσικής τους κατάστασης μια σταδιακή αύξηση σε 30 λεπτά άσκησης μέτριας έντασης ημερησίως τουλάχιστον 5 φορές την εβδομάδα θα τους προσφέρει σημαντικά οφέλη στην καρδιαγγειακή λειτουργία. Τέλος, άντρες μεγαλύτεροι των 40 και γυναίκες μεγαλύτερες των 50 ετών καθώς και άτομα που πάσχουν από χρόνιες ασθένειες ή/και διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο για καρδιαγγειακά νοσήματα πρέπει να συμβουλεύονται το γιατρό τους προτού εμπλακούν σε μεγάλης έντασης φυσική δραστηριότητα.

Ακολουθεί πίνακας (πίνακας 3) που προτείνει ιδέες για δραστηριότητες που αυξάνουν τη φυσική δραστηριότητα.

Πίνακας 3: Παραδείγματα φυσικών δραστηριοτήτων Μέτριας και Αυξημένης έντασης

Μέτριας Έντασης δραστηριότητες


Μεγάλης έντασης δραστηριότητες

Άσκηση και ελεύθερος χρόνος


Περπάτημα, χορός, ποδήλατο για λόγους αναψυχής, γιόγκα, ιππασία


Τρέξιμο, αεροβική, πολεμικές τέχνες, κολύμπι, προπόνηση με βάρη

Σπορ


Βόλεϊ, γκολφ, διπλό στο τένις, σκι


Ποδόσφαιρο, τένις (απλό), σκι αντοχής, μπάσκετ,

Δραστηριότητες στο σπίτι


Κούρεμα του γρασιδιού, ενασχόληση με τον κήπο


Σκάψιμο, ξυλουργική, χτίσιμο

Δραστηριότητες στην εργασία


Περπάτημα και ανύψωση βάρους στα πλαίσια της εργασίας


Βαρέα εργασία (πυρόσβεση, κατασκευές κ.λπ.)

Πηγή: Αμερικάνικη Αντικαρκινική Εταιρεία

3. Υγιεινή διατροφή με έμφαση σε φυτικής προέλευσης τρόφιμα

Να διαλέγετε στερεά και υγρά τρόφιμα με κριτήριο τη διατήρηση του φυσιολογικού βάρους.

Να τρώτε 5 τουλάχιστον ισοδύναμα φρούτου ημερησίως

Να επιλέγετε δημητριακά ολικής αλέσεως και όχι επεξεργασμένα:

Να περιορίσετε την κατανάλωση επεξεργασμένου και κόκκινου κρέατος:

Αν πίνετε αλκοολούχα ποτά, ελαττώστε την κατανάλωση

Η κατανάλωση αλκοόλ αποδεδειγμένα εμπλέκεται στην εμφάνιση καρκίνου του στόματος, λάρυγγα, φάρυγγα, οισοφάγου και ήπατος, ενώ έχει ενοχοποιηθεί για καρκίνο του παχέος εντέρου και του μαστού. Σε συνδυασμό με το κάπνισμα, ο κίνδυνος αυξάνεται πολύ περισσότερο. Συνεπώς η κατανάλωση αλκοολούχων ποτών πρέπει αν περιορίζεται σε δύο ποτήρια την ημέρα για τους άντρες και ένα για τις γυναίκες.

Πολύς λόγος έχει γίνει για την ευεργετική επίδραση του αλκοόλ στα καρδιαγγειακά νοσήματα. Στην πραγματικότητα, καλό είναι να περιορίζεται κανείς στις παραπάνω συστάσεις, ενώ σε καμία περίπτωση δε συνίσταται να αρχίσουν την κατανάλωση αλκοόλ άτομα που δεν το συνηθίζουν.

ΣΥΝΗΘΙΣΜΕΝΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΥΓΙΕΙΝΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ, ΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ

Αλκοόλ

Το αλκοόλ αυξάνει τον κίνδυνο για καρκίνο; Ναι. Το αλκοόλ αυξάνει τον κίνδυνο για καρκίνο του στόματος, φάρυγγα, λάρυγγα, οισοφάγου, παχέος εντέρου, στομάχου, ήπατος και μαστού.

Αντιοξειδωτικά

Τι είναι τα αντιοξειδωτικά και ποια η σχέση τους με τον καρκίνο; Το ανθρώπινο σώμα χρησιμοποιεί ορισμένα θρεπτικά συστατικά που εντοπίζονται στα φρούτα και τα λαχανικά προκειμένου να προστατευτεί από βλάβες που οφείλονται στο μεταβολισμό (οξείδωση). Επειδή η οξείδωση συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο για καρκίνο, τα αποκαλούμενα αντιοξειδωτικά θρεπτικά θεωρείται ότι προστατεύουν από τον καρκίνο. Οι μέχρι τώρα έρευνες δείχνουν ότι είναι προτιμότερο η πρόσληψη των αντιοξειδωτικών να γίνεται μέσω κατανάλωσης φρούτων και λαχανικών παρά από συμπληρώματα διατροφής.

Ασπαρτάμη

Η ασπαρτάμη προκαλεί καρκίνο; Όχι. Η ασπαρτάμη είναι μια τεχνητή γλυκαντική ουσία με λίγες θερμίδες και 200 φορές πιο γλυκιά από τη ζάχαρη. Δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι συνδέεται με την εμφάνιση καρκίνου. Δεν πρέπει να καταναλώνεται από άτομα που πάσχουν από φαινυλκετονουρία

Βήτα καροτένιο

Το βήτα καροτένιο μειώνει τον κίνδυνο για καρκίνο; Δεν υπάρχουν ενδείξεις για κάτι τέτοιο, μάλιστα 2 μελέτες δείχνουν ότι σε καπνιστές μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο για καρκίνο

Τρόφιμα από γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς

Τι είναι τα τρόφιμα από γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς; Είναι ασφαλή; Τα τρόφιμα από γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς ή «μεταλλαγμένα» προέρχονται από φυτά ή ζώα στα οποία έχουν προστεθεί γονίδια από τρίτους οργανισμούς. Τα γονίδια κωδικοποιούν πρωτεΐνες οι οποίες δίνουν στους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς επιθυμητές ιδιότητες, π.χ. αντοχή σε δυσμενείς συνθήκες. Οι πρωτεΐνες αυτές πιθανόν να προκαλούν αλλεργίες ή να αυξάνουν τον κίνδυνο για καρκίνο αλλά προς το παρόν δεν υπάρχουν τεκμηριωμένες έρευνες που να αποδεικνύουν κάτι τέτοιο

Ασβέστιο

Σχετίζεται το ασβέστιο με τον καρκίνο; Σε μερικές μορφές καρκίνου η αυξημένη πρόσληψη ασβεστίου μέσω διατροφής παίζει προστατευτικό ρόλο ενώ σε μερικές μορφές επιθετικού καρκίνου του προστάτη η πρόσληψη ασβεστίου μέσω συμπληρωμάτων αυξάνει τον κίνδυνο. Συνίσταται η κάλυψη των αναγκών να γίνεται μέσω της διατροφής και συγκεκριμένα μέσω των γαλακτοκομικών προϊόντων και των φυλλωδών λαχανικών

Χοληστερόλη

Η αυξημένη διαιτητική πρόσληψη χοληστερόλης αυξάνει τον κίνδυνο για καρκίνο; Δεν υπάρχουν δεδομένα που να συνδέουν τη διαιτητική πρόσληψη χοληστερόλης με αυξημένο κίνδυνο για καρκίνο

Καφές

Η κατανάλωση καφέ προκαλεί καρκίνο; Όχι Δεν φαίνεται να υπάρχει σχέση ανάμεσα στην κατανάλωση καφέ και τον καρκίνο

Λίπος

Η ελαττωμένη διαιτητική πρόσληψη λίπους μειώνει τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου; Η συνολική ποσότητα διαιτητικά προσλαμβανόμενου λίπους δε φαίνεται να συνδέεται άμεσα με την εμφάνιση καρκίνου. Ωστόσο, υπάρχουν ενδείξεις ότι κάποια σχέση υπάρχει ανάμεσα στον κίνδυνο για καρκίνο και τα κορεσμένα λίπη, τα οποία είναι ζωικής προέλευσης. Επίσης κάποιες ενδείξεις σχετίζουν τα ω-3 λιπαρά που βρίσκονται κυρίως στα ψάρια καθώς και τα μονοακόρεστα λίπη που βρίσκονται στο ελαιόλαδο, με μικρότερο κίνδυνο για καρκίνο

Διαιτητικές ίνες

Τι είναι οι διαιτητικές ίνες και ποια η σχέση τους με τον καρκίνο; Οι διαιτητικές ίνες είναι μια ομάδα πολυσακχαριτών φυτικής προέλευσης οι οποίοι δεν διασπώνται από το πεπτικό σύστημα του ανθρώπου. Κάποιες από αυτές είναι διαλυτές, π.χ. το πίτουρο βρώμης και κάποιες αδιάλυτες, π.χ. η κυτταρίνη. Οι διαλυτές ίνες ελαττώνουν την χοληστερόλη του αίματος. Καλές πηγές διαιτητικής πρόσληψης των ινών είναι τα φρούτα, τα λαχανικά, τα δημητριακά ολικής άλεσης και τα όσπρια. Άμεσα οι ίνες δε φαίνεται να ελαττώνουν τον κίνδυνο για καρκίνο

Ψάρι

Η κατανάλωση ψαριού προστατεύει ενάντια στον καρκίνο; Τα ω-3 λιπαρά που βρίσκονται στα ψάρια προστατεύουν από καρδιαγγειακά νοσήματα αλλά δεν έχει επιβεβαιωθεί ακόμα κάποια προστατευτική τους δράση έναντι του καρκίνου. Χρειάζεται προσοχή πάντως στη κατανάλωση ψαριών που αλιεύθηκαν σε μολυσμένα νερά γιατί μπορεί να περιέχουν μεγάλα ποσά από βαρέα μέταλλα και άλλους καρκινογόνους παράγοντες. Πιο επικίνδυνη είναι η κατανάλωση ψαριών θηρευτών που βρίσκονται στην κορυφή της τροφικής αλυσίδας, π.χ. καρχαρίας, σκουμπρί, ξιφίας κ.λπ.

Φθοριούχες ενώσεις

Οι φθοριούχες ενώσεις προκαλούν καρκίνο; Όχι, μελέτες έδειξαν ότι οι φθοριούχες ενώσεις δεν προκαλούν καρκίνο.

Φυλικό οξύ

Τι είναι το φυλικό οξύ; Μπορεί να προστατεύσει από τον καρκίνο; Το φυλικό οξύ είναι μια βιταμίνη του συμλέγματος Β και βρίσκεται σε πολλά λαχανικά, όσπρια, φρούτα και δημητριακά ολικής αλέσεως. Έλλειψή του σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο για καρκίνο του παχέος εντέρου και του μαστού, ιδιαίτερα σε άτομα που καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες αλκοόλ

Πρόσθετα τροφίμων

Τα πρόσθετα τροφίμων προκαλούν καρκίνο; Δεν υπάρχουν ενδείξεις για τέτοια δράση των προσθετικών τροφίμων.

Σκόρδο

Μπορεί το σκόρδο να προστατεύσει από τον καρκίνο; Η αντικαρκινική δράση του σκόρδου είναι προς το παρόν αντικείμενο μελέτης

Γενετική προδιάθεση

Αφού η γενετική προδιάθεση καθορίζει τον κίνδυνο για καρκίνο, πως μπορεί η διατροφή να συμβάλει στην πρόληψή του; Ο καρκίνος οφείλεται σε αλλαγές στο γενετικό υλικό (DNA). Οι αλλαγές αυτές λέγονται μεταλλάξεις. Κάποιες μεταλλάξεις κληρονομούνται και κάποιες άλλες είναι επίκτητες. Οι τελευταίες οφείλονται σε χημικές ουσίες, ακτινοβολίες ή είναι τυχαία γεγονότα. Κάποια θρεπτικά συστατικά προστατεύουν το DNA και έτσι μειώνουν την πιθανότητα για μεταλλάξεις, άρα και για καρκίνο

Ακτινοβολημένα τρόφιμα

Τα ακτινοβολημένα προϊόντα προκαλούν καρκίνο; Όχι. Η ακτινοβολία δεν μένει στα τρόφιμα μετά την έκθεσή τους οπότε είναι ακίνδυνα

Λυκοπένιο

Το λυκοπένιο μειώνει τον κίνδυνο για καρκίνο; Το λυκοπένιο είναι η πορτοκαλο-κόκκινη χρωστική που βρίσκεται στην ντομάτα και σε μικρότερες ποσότητες στα κόκκινα σταφύλια και το καρπούζι. Αρκετές μελέτες δείχνουν ότι η κατανάλωση ντομάτας και των προϊόντων της μειώνει τον κίνδυνο για κάποιες μορφές καρκίνου. Ωστόσο δεν έχει καθοριστεί αν το λυκοπένιο είναι το συστατικό που ευθύνεται για την αντικαρκινική δράση της ντομάτας

Κρέας: Μαγείρεμα και Διατήρηση

Θα πρέπει να αποφεύγουμε το επεξεργασμένο κρέας; Το επεξεργασμένο κρέας βρέθηκε ότι αυξάνει τον κίνδυνο για καρκίνο του στομάχου και του παχέος εντέρου. Ίσως αυτή η δράση του να οφείλεται στην παρουσία νιτρικών ιόντων τα οποία χρησιμοποιούνται στη Βιομηχανία για τη διατήρηση διάφορων αλλαντικών. Γενικά η κατανάλωση επεξεργασμένου κρέατος οδηγεί σε έκθεση του οργανισμού σε διάφορα μεταλλαξιογόνα, για αυτό είναι καλύτερο να αποφεύγεται

Με ποιόν τρόπο ο τρόπος μαγειρέματος επηρεάζει τον κίνδυνο για καρκίνο; Μελέτες δείχνουν ότι το τηγάνισμα και το ψήσιμο στη σχάρα σε μεγάλες θερμοκρασίες δημιουργούν χημικές ουσίες που ίσως αυξάνουν τον κίνδυνο για καρκίνο. Πιο ασφαλείς τρόποι μαγειρέματος θεωρούνται ο ατμός, τα μικροκύματα και το βράσιμο

Παχυσαρκία

Η παχυσαρκία επηρεάζει τον κίνδυνο για καρκίνο; Ναι. Η παχυσαρκία συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο για καρκίνο του μαστού στις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, καρκίνο του παχέος εντέρου, ενδομητρίου, χοληδόχου κύστης, παγκρέατος, αδενοκαρκίνωμα του οισοφάγου, των νεφρών και ίσως και με άλλες μορφές καρκίνου.

Ελαιόλαδο

Η κατανάλωση ελαιόλαδου επηρεάζει τον κίνδυνο για καρκίνο; Παρότι το ελαιόλαδο παίζει σημαντικό ρόλο στη μείωση του κινδύνου για καρδιαγγειακά νοσήματα, δε φαίνεται να επηρεάζει την πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου

Βιολογικά τρόφιμα

Είναι τα βιολογικά προϊόντα πιο αποτελεσματικά στην ελάττωση του κινδύνου για καρκίνο; Βιολογικά λέγονται τα προϊόντα που παράγονται χωρίς τη χρήση λιπασμάτων και φαρμάκων. Προς το παρόν δεν υπάρχουν στοιχεία που να δείχνουν την συσχέτισή τους με μειωμένο κίνδυνο για καρκίνο. Φυσικά η απουσία φαρμάκων και λιπασμάτων είναι προτιμητέα

Εντομοκτόνα και ζιζανιοκτόνα

Τα εντομοκτόνα και τα ζιζανιοκτόνα στα τρόφιμα μπορούν να προκαλέσουν καρκίνο; Η χρήση των ελάχιστων ποσοτήτων ζιζανιοκτόνων και εντομοκτόνων καθώς και το σχολαστικό πλύσιμο των φρούτων και των λαχανικών ώστε να απομακρυνθούν τα κατάλοιπα τους είναι απαραίτητα

Φυσική δραστηριότητα

Η αυξημένη σωματική δραστηριότητα ελαττώνει τον κίνδυνο για καρκίνο; Ναι. Βρέθηκε ότι η αυξημένη σωματική δραστηριότητα μειώνει τον κίνδυνο για καρκίνο του μαστού και του παχέος εντέρου

Φυτοχημικά προϊόντα

Τι είναι τα φυτοχημικά; Μειώνουν τον κίνδυνο για καρκίνο; Ο όρος φυτοχημικά αναφέρεται σε μια μεγάλη κατηγορία ουσιών που παράγονται από φυτά. Μερικά από αυτά έχουν αντιοξειδωτική δράση. Συνίσταται να προσλαμβάνονται με την κατανάλωση λαχανικών και φρούτων παρά με την κατανάλωση διαιτητικών συμπληρωμάτων

Ζαχαρίνη

Η ζαχαρίνη προκαλεί καρκίνο; Όχι. Η ζαχαρίνη είναι μια τεχνητή γλυκαντική ουσία που δεν συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο για καρκίνο

Αλάτι

Η αυξημένη διαιτητική πρόσληψη αλατιού αυξάνει τον κίνδυνο για καρκίνο; Μελέτες δείχνουν ότι η κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων αλατιού συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο για καρκίνο του στομάχου, ρινοφάρυγγα και λαιμού. Δε υπάρχουν όμως αντίστοιχες ενδείξεις για κανονική κατανάλωση αλατιού

Σελήνιο

Τι είναι το σελήνιο; Μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο για καρκίνο; Το σελήνιο είναι στοιχείο που συνεισφέρει στην αντιοξειδωτική προστασία. Δεν υπάρχουν μέχρι σήμερα μελέτες που να συνδέουν το σελήνιο με χαμηλό κίνδυνο για καρκίνο. Πάντως δε συνίσταται πρόσληψη με διαιτητικά συμπληρώματα γιατί υπάρχει μικρή διαφορά ανάμεσα στη συνιστώμενη (200 μικρογραμμάρια ημερησίως) και την τοξική δόση

Προϊόντα σόγιας

Μπορούν τα τρόφιμα που προέρχονται από τη σόγια να μειώσουν τον κίνδυνο για καρκίνο; Δε συνίσταται η κατανάλωση σόγιας σε άτομα που έχουν ιστορικό καρκίνου του μαστού και του ενδομήτριου. Ο υγιής πληθυσμός μπορεί να καταναλώσει τη σόγια και τα προϊόντα της ως μια εναλλακτική πηγή υψηλής βιολογικής αξίας πρωτεϊνών

Ζάχαρη

Αυξάνει η ζάχαρη τον κίνδυνο για καρκίνο; Άμεσα η ζάχαρη δε συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο για καρκίνο. Έμμεσα αυξάνει τον κίνδυνο αφού μπορεί να οδηγήσει στην παχυσαρκία Δεν υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην λευκή και τη μαύρη ζάχαρη

Συμπληρώματα διατροφής

Μπορούν τα συμπληρώματα διατροφής να μειώσουν τον κίνδυνο για καρκίνο; Η κατανάλωση φρούτων και λαχανικών μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο για καρκίνο. Αντίθετα η κατανάλωση συμπληρωμάτων δεν φαίνεται να έχει το ίδιο αποτέλεσμα. Μάλιστα η υπερβολική κατανάλωσή τους αυξάνει τον κίνδυνο για καρκίνο.

Μπορώ να πάρω το διατροφικό ισοδύναμο των λαχανικών και των φρούτων σε ένα χάπι; Όχι Η τροφή είναι σαφώς η καλύτερη πηγή πρόσληψης των θρεπτικών συστατικών

Τσάι

Μπορεί η κατανάλωση τσαγιού να μειώσει τον κίνδυνο για καρκίνο; Προς το παρόν δεν έχει αποδειχθεί κάτι τέτοιο

Trans – κορεσμένα λιπαρά

Τα trans κορεσμένα λιπαρά αυξάνουν τον κίνδυνο για καρκίνο; Πρόκειται για λιπαρά που υπάρχουν στη μαργαρίνη. Συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο για καρδιαγγειακά νοσήματα αλλά δεν υπάρχουν ανάλογες ενδείξεις

Λαχανικά και φρούτα

Η κατανάλωση φρούτων και λαχανικών ελαττώνει τον κίνδυνο για καρκίνο; Ναι. Συνδέεται με μειωμένο κίνδυνο για καρκίνο των πνευμόνων, της στοματικής κοιλότητας του στομάχου και του παχέος εντέρου

Ποια είναι τα σταυρανθή λαχανικά και γιατί είναι σημαντικά στην πρόληψη του καρκίνου; Πρόκειται για τα λάχανο, το μπρόκολο, το κουνουπίδι και τα λάχανα Βρυξελλών. Θεωρείται ότι ελαττώνουν τον κίνδυνο για καρκίνο του παχέος εντέρου

Υπάρχει διαφορά στη διατροφική αξία μεταξύ φρέσκων, κατεψυγμένων και κονσερβοποιημένων λαχανικών και φρούτων; Ναι, αλλά όλα θεωρούνται καλές διατροφικές επιλογές. Τα φρεσκοκατεψυγμένα είναι πλούσια σε θρεπτικά ενώ τα κονσερβοποιημένα περιέχουν λιγότερα. Προσοχή στα λαχανικά σε κονσέρβα διότι μπορεί να περιέχουν αυξημένη ποσότητα αλατιού

Το μαγείρεμα επηρεάζει τη διατροφική αξία των λαχανικών; Το βράσιμο μπορεί να προκαλέσει απώλειες στις υδατοδιαλυτές βιταμίνες. Προτιμώνται το μαγείρεμα στον ατμό και στα μικροκύματα

Συνίσταται η κατανάλωση χυμών από φρούτα και λαχανικά; Ναι, καθώς ο χυμός διευκολύνει την απορρόφηση μερικών θρεπτικών. Να αποφεύγονται τα φρουτοποτά διότι περιέχουν μεγάλες ποσότητες ζάχαρης

Χορτοφαγικές δίαιτες

Οι φυτοφαγικές δίαιτες μειώνουν τον κίνδυνο για καρκίνο; Οι φυτοφαγικές δίαιτες είναι πλούσιες σε αντιοξειδωτικά συστατικά ωστόσο δε συνδέονται άμεσα με χαμηλότερο κίνδυνο για καρκίνο

Βιταμίνη Α

Η βιταμίνη Α μειώνει τον κίνδυνο για καρκίνο; Δεν υπάρχουν δεδομένα που να δείχνουν ότι η βιταμίνη Α έχει τέτοια δράση

Βιταμίνη C

Η βιταμίνη C μειώνει τον κίνδυνο για καρκίνο; Δεν υπάρχουν δεδομένα που να δείχνουν ότι η βιταμίνη C έχει τέτοια δράση

Βιταμίνη D

Η βιταμίνη D μειώνει τον κίνδυνο για καρκίνο; Φαίνεται ότι η βιταμίνη D έχει θετικά αποτελέσματα σε ορισμένους τύπους καρκίνου, όπως ο καρκίνος του προστάτη, του παχέος εντέρου και του μαστού.

Βιταμίνη Ε

Η βιταμίνη E μειώνει τον κίνδυνο για καρκίνο; Η βιταμίνη Ε είναι ισχυρό αντιοξειδωτικό όμως δεν έχει αποδειχθεί ακόμα κάποια αντικαρκινική της δράση

Νερό και άλλα υγρά

Πόσο νερό και γενικότερα υγρά πρέπει να πίνουμε; Η κατανάλωση νερού και άλλων υγρών μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο για καρκίνο της ουροδόχου κύστης. Συνίσταται η κατανάλωση τουλάχιστον 8 φλιτζανιών υγρών ημερησίως

Ανακεφαλαιώνοντας θα μπορούσαμε να πούμε πως οι καινούριες συστάσεις της Αμερικάνικης Αντικαρκινικής Εταιρείας θα μπορούσαν να μετουσιωθούν σε πράξη μέσα από το διατροφικό πρότυπο της Μεσογειακής Διατροφής. Η τελευταία είναι πλούσια σε φρούτα, λαχανικά, φυτικές ίνες, μέταλλα, ιχνοστοιχεία, φυτοθρεπτικά συστατικά, φτωχή σε κόκκινο κρέας και κορεσμένα λιπαρά, ενώ επιπρόσθετα αποτελεί έναν εύκολο και υγιεινό τρόπο για τη διατήρηση του σωματικού μας βάρους. Το μεγαλύτερο όπλο που έχουμε αυτή τη στιγμή ενάντια στον καρκίνο είναι η πρόληψη και η μεταβολή των τροποποιήσιμων παραγόντων που συμβάλλουν στην εμφάνισή του. Ας μην αφήσουμε το «όπλο» αυτό να πάει χαμένο.

ΓΡΑΦΟΥΝ ΟΙ:

Βασίλειος Α. Παπαμίκος (κινητό: 6977867138)

M.Med.Sci Κλινικός Διαιτολόγος - Διατροφολόγος, Πανεπιστημίου Γλασκώβης

MSc Οργάνωσης και Διοίκησης Υπηρεσιών Υγείας, Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

Πτυχιούχος Διαιτολόγος - Διατροφολόγος, Χαροκοπείου Πανεπιστημίου

Μέλος Υποτρόφων Κοινωφελούς Ιδρύματος Αλέξανδρος Ωνάσης

Μέλος Υποτρόφων Χαροκόπειου Πανεπιστήμιου

Συνεργάτης Πανελληνίου Συλλόγου Νοσοκομειακών Διαιτολόγων (www.pasinod.gr)

Μέλος Πανελληνίου Συλλόγου Διαιτολόγων - Διατροφολόγων

Κωνσταντίνος Λαζαρίδης

Msc στη Διδακτική της Βιολογίας, Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Κλινικός Διαιτολόγος - Διατροφολόγος, πτυχιούχος Χαροκόπειου Πανεπιστημίου

Βιολόγος, πτυχιούχος Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών